مکران جزو مهم‌ترین مناطق لرزه‌خیز ایران است؛ ضرورت ساخت‌وساز مقاوم

به گزارش وبسایت مجله ساختمان به نقل از خبرنگار مهر محمد پورمحمد شاهوار، رئیس شبکه ملی شتاب‌نگاری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: در سال 1950 میلادی زلزلهٔ بزرگی در سواحل مکران رخ داد که مرکز آن در خاک پاکستان بود، اما امواج سونامی به سواحل ایران نیز رسید. او افزود که بزرگ‌ترین زلزلهٔ ثبت‌شده در حدود 30 تا 40 سال اخیر نیز در همان ناحیه مکران رخ داده است. زلزلهٔ سال 2013 در سیستان و بلوچستان، به دلیل عمق حدود 60 کیلومتری، شدت سطحی کمتری داشته و امواج مخرب کمتری تولید کرد.

پورمحمد شاهوار توضیح داد که در ناحیه مکران پدیدهٔ «فرورانش» اتفاق می‌افتد؛ به این معنا که صفحهٔ اقیانوس هند به زیر صفحهٔ ایران و پاکستان فرورانش می‌کند و اصطکاک این دو صفحه موجب ایجاد زلزله‌های بزرگ می‌شود، همانند زون‌های فرورانشی ژاپن یا فیلیپین. او تأکید کرد که با توجه به توسعهٔ جاری در سواحل مکران، خطرات زلزله‌ای باید از هم‌اکنون در طراحی‌ها مد نظر قرار گیرد؛ سواحل مکران از بکرترین سواحل کشور است و توسعه بدون در نظر گرفتن ملاحظات لرزه‌ای، زیانبخش خواهد بود.

در طرح‌های توسعهٔ جدید که منجر به ساخت شهرهای تازه در این منطقه می‌شود، ساخت‌وسازها باید از ابتدا مقاوم باشند. همان‌طور که پس از زلزلهٔ کوبه در ژاپن حدود 30 سال پیش آئین‌نامه‌های ساخت‌وساز به‌طور کامل بازنگری شد و تلفات در زلزله‌های بعدی به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافت.

پورمحمد شاهوار گفت پس از وقوع زلزلهٔ کوبه، در ژانویهٔ سال 2024 زلزله‌ای با بزرگی حدود 7.6 رخ داد که شتاب آن حدود 2.5 برابر زلزلهٔ بم در ایران ثبت شد. با وجود شدت بالا، تنها حدود 300 نفر در آن حادثه جان باختند و خسارات عمدتاً به آتش‌سوزی‌های محدود محدود شد. او افزود این تجربه نشان می‌دهد که اصلاح و به‌روزرسانی آئین‌نامه‌ها می‌تواند نتایج مؤثری در کاهش تلفات و خسارات زلزله به همراه داشته باشد.

در آئین‌نامهٔ جدید طراحی ساختمان‌ها، محاسبات مربوط به نواحی لرزه‌خیز به‌روزرسانی شده و مکران به‌عنوان یکی از پهنه‌های مهم لرزه‌خیز کشور شناخته می‌شود. این مسئله به هیچ‌وجه به معنای خودداری از ساخت‌وساز در منطقه نیست؛ بلکه تأکید بر این است که در تمامی پروژه‌های عمرانی، طراحی و اجرای ساختمان‌ها، پل‌ها و سازه‌های دیگر با رعایت اصول لرزه‌ای انجام گیرد تا در برابر زمین‌لرزه‌های احتمالی عملکرد ایمن داشته باشند.

منطقهٔ مکران از شرق تنگهٔ هرمز آغاز و تا سواحل پاکستان ادامه می‌یابد و در واقع برخورد مستقیم صفحهٔ اقیانوسی با صفحهٔ قاره‌ای ایران را نشان می‌دهد. پهنای این زون حدود 400 تا 500 کیلومتر است و مطالعات متعددی برای تعیین ذخیرهٔ انرژی لرزه‌ای انجام شده است. بر اساس تحلیل‌های جدید، احتمال وقوع زلزله‌ای تا بزرگی 8 در این ناحیه وجود دارد که می‌تواند با امواج سونامی همراه باشد؛ لذا ساخت‌وساز مقاوم در این منطقه از اهمیت بالایی برخوردار است.

این زلزله بیشترین اثر را بر پاکستان خواهد داشت، سپس ایران و پس از آن عمان که به دلیل موقعیت خاص خود در پشت اقیانوس، اثر کمتری خواهد پذیرفت؛ همچنین شبه‌جزیرهٔ هند ممکن است تحت تأثیر سونامی ناشی از زلزلهٔ بزرگ مکران قرار گیرد.

سرعت تجمع تنش در سواحل پاکستان بسیار بیشتر است، در حالی که در برخی بخش‌های ایران حرکات به‌صورت خزشی است و انرژی ذخیره نمی‌شود که این موضوع به نفع کشور است؛ اما در بخش‌های دیگر انرژی ذخیره‌شده باقی مانده و پتانسیل وقوع زلزلهٔ بزرگ را دارد.

در ده سال اخیر تحلیل‌های لرزه‌ای جدید همگی خطر بالقوهٔ زلزله در مرز پاکستان و ایران را تأیید کرده‌اند و بنابراین لزوم ساخت‌وساز مقاوم حائز اهمیت است تا در آینده شاهد خسارات گسترده نباشیم.

بسیاری از ساختمان‌های روستایی کشور بیش از صد سال قدمت دارند و حتی در شهرها برخی سازه‌ها هنوز بر اساس آئین‌نامه‌های جدید مقاوم‌سازی نشده‌اند. تا به امروز زلزلهٔ با شدت بالا در شهرهای مرتفع تجربه نشده و امید است در زلزله‌های آینده این ساختمان‌ها عملکرد مطلوبی داشته باشند.

در پایان تأکید شد که با توجه به عمق حدود 18 کیلومتری زلزله‌های اخیر و شرایط لرزه‌خیزی منطقه، باید از هم‌اکنون در تمامی طرح‌های توسعه‌ای مکران، اصول مقاوم‌سازی در برابر زلزله و سونامی به‌صورت جدی لحاظ شود.
منبع: خبرنگار مهر