بدون سرمایه اجتماعی، هیچ بازسازی موفقی شکل نمی‌گیرد

به گزارش وبسایت مجله ساختمان، محبوبه کباری- مجید جودی، معاون بازسازی و مسکن روستایی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، در نشست تخصصی به مناسبت هشتمین سالگرد زلزله سال ۱۳۹۶ سرپل ذهاب، به تجارب بنیاد مسکن در بازسازی پس از سوانح طبیعی اشاره کرد.

وی اظهار داشت: پس از زلزله گیلان – زنجان در سال ۱۳۶۹، معتقد بودیم بازسازی تنها یک کار عمرانی و فنی نیست، بلکه فرآیندی چندوجهی است که ابعاد اجتماعی و روانی آن در بسیاری از موارد از جنبه‌های عمرانی پررنگ‌تر است.

جودی افزود: در بنیاد مسکن، بازسازی را نه صرفاً ساخت دوباره خانه‌ها و روستاها، بلکه زنده‌سازی زندگی مردم می‌دانستیم. بر همین اساس، زمانی که درباره شاکله برنامه بازسازی فکر می‌کردیم، و محوریت بازسازی را بر مشارکت مردم گذاشتیم.

وی بیان کرد: سیاست ما این بود که مردم خودشان در فرآیند تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی مشارکت فعال داشته باشند. در تدوین برنامه بازسازی، مبانی و اهداف را به گونه‌ای تنظیم کردیم که نقش مردم در آن پررنگ باشد.

جودی گفت: هدف ما این بود که تصمیم‌گیری‌ها در یک تعامل واقعی با مردم انجام شود، نه این‌که مجریان تصور کنند همه‌چیز را می‌دانند و مردم باید صرفاً تابع باشند. به همین خاطر، بحث مشارکت و نقش‌آفرینی مردم در برنامه‌ها کاملاً مشهود بود.

این مقام مسئول افزود: هرچند میزان موفقیت در اجرای این سیاست‌ها در بازسازی‌های مختلف متفاوت بود، اما در مجموع، بحث سرمایه اجتماعی و جلب اعتماد مردم برای ما اهمیت زیادی داشت.

جودی یادآور شد: در زمان بازسازی مناطق زلزله‌زده رودبار – منجیل، با وجود آن‌که شوراهای اسلامی هنوز شکل نگرفته بود، طرحی تحت عنوان «کمیته‌های عمران» ارائه داد.

وی تصریح کرد: در این طرح، در هر روستا با رأی مستقیم مردم، دو یا سه نفر از افراد مورد اعتماد انتخاب می‌شدند تا به عنوان رابط میان مدیریت بازسازی و جامعه عمل کنند. این کمیته‌ها وظیفه داشتند دیدگاه‌های مردم را منتقل کرده و تصمیمات و برنامه‌های بازسازی را در بین جامعه ترویج دهند.

جودی گفت: در بازسازی‌های بعدی نیز تلاش شد تا به اشکال مختلف این ارتباط با مردم حفظ و تقویت شود. یکی از مباحث مهمی که همواره بر آن تأکید داشتیم، رضایت عمومی یا نسبی مردم از فرآیند بازسازی بود که در اغلب سوانح مشاهده شد.

وی افزود: خوشبختانه هنوز هم برخی از افراد و کارشناسانی که در تدوین برنامه بازسازی پس از زلزله منجیل – رودبار نقش داشتند، در این حوزه فعال‌اند. هرچند نسل آن‌ها رو به پایان است، اما همان باور به مشارکت و اعتمادسازی همچنان در سیاست‌های بازسازی بنیاد مسکن وجود دارد.

جودی تصریح کرد: بارها از من پرسیده‌اند چگونه توانستید در مناطق آسیب‌دیده از زلزله، این میزان رضایت نسبی را در میان مردم ایجاد کنید. در حالی‌که بازسازی می‌تواند بستری برای تنش‌های اجتماعی و حتی امنیتی باشد، اما در زلزله‌های بزرگی مانند گیلان – زنجان و سرپل ذهاب یا در سیل‌های گسترده، هیچ‌گاه شاهد تنش‌های اجتماعی خطرناک یا تهدیدات امنیتی نبودیم.

وی با اشاره به تجربه زلزله سرپل ذهاب گفت: این منطقه از جهات مختلف ویژگی‌های خاص خود را داشت. سرپل ذهاب در ناحیه‌ای مرزی قرار گرفته و پیش‌تر تجربه جنگ هشت‌ساله را از سر گذرانده بود. بخش زیادی از مناطق زلزله‌زده، در دوران جنگ تحمیلی تحت اشغال نیروهای عراقی بودند و پس از آزادسازی، مردم آنجا تجربه‌ای دشوار و طولانی از بحران‌های اجتماعی و اقتصادی داشتند.

جودی افزود: از سوی دیگر، در این منطقه ترکیب جمعیتی متنوعی وجود داشت. افزون بر این، پیش از وقوع زلزله، سرپل ذهاب به عنوان یکی از نقاط دارای ظرفیت اقتصادی در غرب کشور مطرح بود. حتی برخی از برنامه‌ها در حال شکل‌گیری بود تا این شهر به عنوان «بانه دوم» شناخته شود و به مرکز مبادلات مرزی و اقتصادی تبدیل گردد.

جودی یادآور شد: همین امید به رونق اقتصادی موجب شده بود که بسیاری از مردم از مناطق اطراف به سرپل ذهاب مهاجرت کنند و حدود ۵۰ درصد جمعیت شهر را مستأجران تشکیل دهند.

وی گفت: حاکمیت و دستگاه‌های اجرایی وظیفه داشتند به آسیب‌دیدگان واقعی زلزله رسیدگی کنند، اما درباره مستأجران وضعیت متفاوتی وجود داشت. نمی‌توانستیم همان سیاست‌هایی را که برای مالکان در نظر گرفته شده بود برای مستأجران نیز اجرا کنیم، چراکه این گروه فاقد بستر مالکیت و زمین برای ساخت‌وساز بودند و عملاً راهکاری قانونی و اجرایی برای تأمین مسکنشان وجود نداشت.

جودی افزود: در چنین وضعیتی، ما تلاش کردیم از ظرفیت افراد و گروه‌هایی که در میان مردم اعتبار اجتماعی داشتند، استفاده کنیم تا از طریق آنان، اعتماد عمومی را جلب کرده و مسیر مشارکت مردم در بازسازی هموار شود.

وی گفت: در نخستین گام، بنیاد مسکن با دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران قراردادی منعقد کرد تا تیم‌هایی از متخصصان و نیروهای ترویجی به منطقه اعزام شوند. مأموریت این گروه‌ها آموزش و تبیین شیوه‌های بازسازی برای مردم، آشنایی آنان با نقش خود در فرآیند بازسازی و تشویق به مشارکت فعال در تصمیم‌گیری‌ها بود.

جودی افزود: این گروه‌های دانشگاهی با حضور در میان مردم و ارتباط مستقیم با خانواده‌های آسیب‌دیده، فرهنگ مشارکت را در میان ساکنان منطقه تقویت کردند. آنان بازسازی را از یک طرح صرفاً مهندسی و عمرانی به یک حرکت اجتماعی و مردمی تبدیل کردند که در آن خود مردم نقش اصلی را در بازسازی زندگی و محیط خود بر عهده دارند.

منبع: باشگاه خبرنگاران جوان